Miasto Warszawa przedzielone jest przez najwi臋ksz膮 polsk膮 rzek臋 - Wis艂臋 na dwie cz臋艣ci. Na prawym brzegu Wis艂y le偶y dzielnica Praga. Wi臋kszo艣膰 dzielnic usytuowana jest na lewym brzegu Wis艂y. S膮 to: Wola, 呕oliborz, Stare Miasto, 艢r贸dmie艣cie P贸艂nocne i Po艂udniowe, Ochota, Mokot贸w, Powi艣le i Czerniak贸w.

Przed wojn膮 Warszaw臋 nazywano Pary偶em P贸艂nocy. By艂o to pi臋kne, t臋tni膮ce 偶yciem miasto. W 1939 r. stolica Polski liczy艂a 1.289.000 mieszka艅c贸w, w tym oko艂o 32% 呕yd贸w.

1 wrze艣nia 1939 r. Niemcy hitlerowskie zaatakowa艂y Polsk臋 rozpoczynaj膮c II wojn臋 艣wiatow膮. 17 wrze艣nia 1939 r. Polska zosta艂a zaatakowana ze wschodu przez drugiego agresora - Rosj臋 sowieck膮. 27 wrze艣nia 1939 r., po 3-tygodniowej obronie, Niemcy wkroczyli do Warszawy. Rozpocz膮艂 si臋 6-letni mroczny okres okupacji.

Ju偶 od jesieni 1939 r. hitlerowcy rozpocz臋li systematyczn膮 eksterminacj臋 ludno艣ci Warszawy, rozpoczynaj膮c od 艣rodowisk inteligenckich. Gestapo przeprowadza艂o liczne aresztowania inteligencji, operuj膮c wcze艣niej przygotowanymi listami. Aresztowanych umieszczano w wi臋zieniach, wysy艂ano do oboz贸w koncentracyjnych lub mordowano w licznych egzekucjach m.in. w podwarszawskich Palmirach (Puszcza Kampinoska). Od 1942 r. nasila si臋 akcja ulicznych 艂apanek, wywo偶enia ludzi do oboz贸w koncentracyjnych i na roboty przymusowe do Rzeszy oraz masowych egzekucji. W wyniku tych dzia艂a艅 gwa艂townie spada liczba mieszka艅c贸w stolicy.
W pa藕dzierniku 1940 r. wydzielono znaczn膮 cz臋艣膰 艢r贸dmie艣cia tworz膮c otoczone murem getto, gdzie zgromadzono 呕yd贸w mieszkaj膮cych w Warszawie oraz przywo偶onych z okolicznych miejscowo艣ci. Ludno艣膰 偶ydowska zosta艂a poddana bezlitosnej eksterminacji. W kwietniu 1943 r zosta艂a przeprowadzona ostateczna likwidacja getta zako艅czona powstaniem w getcie, kt贸re wybuch艂o 18 kwietnia 1943 i trwa艂o do 8 maja. Nier贸wn膮, beznadziejn膮 walk臋 z oddzia艂ami SS podj臋艂o kilkuset bojowc贸w 偶ydowskich. W czasie trwania getta warszawskiego zamordowano w nim b膮d藕 wywieziono do oboz贸w koncentracyjnych 370.000 polskich 呕yd贸w. Po upadku powstania w getcie jego teren zosta艂 zr贸wnany z ziemi膮.
Pocz膮wszy od momentu kapitulacji stolicy we wrze艣niu 1939 r. zacz臋艂y si臋 w Warszawie tworzy膰 podziemne struktury ruchu oporu. Polska jako pa艅stwo nie podpisa艂a aktu kapitulacji wobec III Rzeszy. Zosta艂 utworzony rz膮d polski na emigracji, na zachodzie powsta艂y polskie si艂y zbrojne we Francji i w Wielkiej Brytanii. W kraju powstawa艂y kolejne podziemne organizacje zbrojne POZ, ZWZ przekszta艂cone w 1942 r. w Armi臋 Krajow膮 (AK) podporz膮dkowan膮 rz膮dowi polskiemu na emigracji w Londynie. W mi臋dzyczasie w czerwcu 1941 r. Niemcy hitlerowskie zaatakowa艂y Rosj臋 sowieck膮, kt贸ra sta艂a si臋 w ten spos贸b sojusznikiem aliant贸w.
W 1944 r. teren Warszawy i okolic by艂 podzielony na VII Obwod贸w Armii Krajowej, w kt贸rych dzia艂a艂y zorganizowane struktury podziemnej armii. Wobec zbli偶aj膮cego si臋 frontu sowieckiego w dow贸dztwie Armii Krajowej zapad艂a decyzja o podj臋ciu otwartej walki zbrojnej w stolicy. Cel akcji by艂 dwojaki: zwi膮zanie walk膮 si艂 niemieckich, co u艂atwi艂oby Rosjanom zdobycie Warszawy oraz obj臋cie w艂adzy przez polskie struktury administracyjne w momencie wkraczania Sowiet贸w.

Dow贸dztwo AK nie mia艂o pe艂nej 艣wiadomo艣ci, 偶e przysz艂e losy Polski zosta艂y przes膮dzone w trakcie konferencji tehera艅skiej, gdzie alianci zdecydowali bez udzia艂u rz膮du polskiego na emigracji, 偶e po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej, ziemie polskie dostan膮 si臋 w sfer臋 wp艂yw贸w Rosji Sowieckiej rz膮dzonej przez Stalina. Na terenach polskich wyzwolonych w mi臋dzyczasie przez Rosjan Armia Czerwona a w szczeg贸lno艣ci sowieckie si艂y bezpiecze艅stwa NKWD dopuszcza艂y si臋 wielu akt贸w przemocy wobec oddzia艂贸w AK 艂膮cznie z przymusowym rozbrajaniem i zsy艂aniem do 艂agr贸w ich cz艂onk贸w.
1 sierpnia 1944 roku o godz. 17.00 wybuch艂o Powstanie Warszawskie. Formalnie si艂y powsta艅cze by艂y znacz膮ce. Do walki stan臋艂o oko艂o 50 tys. powsta艅c贸w Armii Krajowej zorganizowanych w Zgrupowania obejmuj膮ce bataliony i inne formacje zbrojne oraz niewielkie ilo艣ci innych organizacji podziemnych w tym prokomunistycznej Armii Ludowej. Niestety powsta艅cy byli bardzo s艂abo uzbrojeni. Trudno艣ci w dotarciu do zakonspirowanych magazyn贸w broni spowodowa艂y, 偶e w momencie wybuchu Powstania 偶o艂nierze dysponowali zaledwie 40% i tak skromnych zasob贸w broni i amunicji. Wg udokumentowanych 藕r贸de艂 polscy 偶o艂nierze mieli do dyspozycji:

1.000 karabin贸w zwyk艂ych
300 pistolet贸w maszynowych
60 r臋cznych karabin贸w maszynowych
7 ci臋偶kich karabin贸w maszynowych
35 karabin贸w przeciwpancernych i Piat贸w
1.700 pistolet贸w zwyk艂ych
25.000 granat贸w

Zapasy amunicji by艂y przewidziane na kilkudniow膮 walk臋. Oznacza艂o to w praktyce, 偶e uzbrojony by艂 co 10 powstaniec. Pozostali mogli liczy膰 na bro艅 zdobyczn膮 lub przej臋t膮 po poleg艂ych kolegach.

Przeciwnik w 艂膮cznej sile oko艂o 50.000 niemieckich 偶o艂nierzy, 偶andarm贸w, policjant贸w, oraz rosyjskich i azjatyckich renegat贸w dysponowa艂 mia偶d偶膮c膮 przewag膮 uzbrojenia. W dyspozycji mia艂 czo艂gi, samoloty, poci膮gi pancerne, artyleri臋, miotacze min, du偶膮 ilo艣膰 broni maszynowej.

Walka podj臋ta w kilku dzielnicach r贸wnocze艣nie przynios艂a r贸偶ne rezultaty. W prawobrze偶nej, wschodniej dzielnicy Pradze trwa艂a zaledwie 3 dni. Mia偶d偶膮ca przewaga Niemc贸w spowodowa艂a, 偶e Powsta艅cy na Pradze po przej艣ciowych miejscowych sukcesach przeszli z powrotem do podziemia, cz臋艣膰 z nich podj臋艂a pr贸b臋 sforsowania Wis艂y i wzmocnienia oddzia艂贸w powsta艅czych walcz膮cych na lewym brzegu Wis艂y.

Od pierwszych dni sierpnia bardzo ci臋偶kie walki toczy艂y si臋 w zachodniej dzielnicy Wola. Oddzia艂y niemieckie wzmocnione czo艂gami spycha艂y powsta艅c贸w w kierunku 艢r贸dmie艣cia i Starego Miasta. R贸wnocze艣nie hitlerowcy rozpocz臋li bezprecedensow膮 rze藕 ludno艣ci cywilnej. W ci膮gu kilku dni 偶o艂nierze niemieccy wspomagani przez renegat贸w rosyjskich i azjatyckich wymordowali oko艂o 50.000 cywili, m臋偶czyzn, kobiet i dzieci. 11 sierpnia 1944 Wola pad艂a.
W s膮siaduj膮cej z Wol膮 dzielnicy Ochota walki toczy艂y si臋 w wydzielonych punktach oporu. O wiele gorzej uzbrojeni powsta艅cy przez prawie 2 tygodnie dawali odp贸r nacieraj膮cym oddzia艂om niemieckim. 11 sierpnia pad艂a r贸wnie偶 Ochota. Walki te da艂y czas powsta艅com z innych dzielnic na staranne przygotowanie obrony.

Ci臋偶ar walki przesuwa艂 si臋 w kierunku wschodnim. Po likwidacji oporu na Woli i Ochocie i zdobyciu arterii komunikacyjnej do przeprawy mostowej na Wi艣le Niemcy odci臋li od 艢r贸dmie艣cia Stare Miasto. Od 12 sierpnia 1944 r. rozpocz臋艂y si臋 bardzo ci臋偶kie walki o utrzymanie tej dzielnicy. Walczy艂y tu doborowe bataliony, kt贸re w boju przesz艂y z Woli oraz oddzia艂y staromiejskie - tysi膮ce bohaterskich 偶o艂nierzy. Zamkni臋ci na niewielkiej przestrzeni, ostrzeliwani z dzia艂, bombardowani z powietrza dzie艅 po dniu trwali na pozycjach. Podejmowane by艂y pr贸by przyj艣cia z odsiecz膮 Staremu Miastu od p贸艂nocy z 呕oliborza oraz po艂膮czenia si臋 ze 艢r贸dmie艣ciem od po艂udnia. Niestety nie przynios艂y one rezultatu.

2 wrze艣nia przetrzebione oddzia艂y staromiejskie przesz艂y kana艂ami do 艢r贸dmie艣cia i na 呕oliborz. Do 艢r贸dmie艣cia przedosta艂o si臋 oko艂o 1.500 uzbrojonych i oko艂o 3.000 nieuzbrojonych powsta艅c贸w i s艂u偶b. Na 呕oliborz ewakuowa艂o si臋 oko艂o 800 os贸b. W ca艂kowicie zniszczonej dzielnicy pozosta艂a pewna ilo艣膰 rannych z towarzysz膮cym im personelem medycznym. Wielu z nich zosta艂o po wkroczeniu na Stare Miasto Niemc贸w zamordowanych i spalonych w powsta艅czych szpitalach. Zdzicza艂y wr贸g nie przestrzega艂 jakichkolwiek norm cywilizowanej walki.

Po upadku Starego Miasta Niemcy rozpocz臋li pacyfikacj臋 kolejnych dzielnic. Kolej przysz艂a na dzielnice po艂o偶one przy Wi艣le - Powi艣le i Czerniak贸w. By艂y to dzia艂ania przemy艣lane. W mi臋dzyczasie front rosyjski zbli偶y艂 si臋 do linii Wis艂y. 13 wrze艣nia 1944 r. zosta艂a zaj臋ta przez Rosjan prawobrze偶na cz臋艣膰 Warszawy - Praga. Niemcy wysadzili mosty na Wi艣le. Odepchni臋cie powsta艅c贸w od Wis艂y mia艂o utrudni膰 Rosjanom ewentualny desant na lewy brzeg. Ci jednak zbytnio si臋 z nim nie spieszyli.

Po ci臋偶kich walkach Niemcy 7 wrze艣nia opanowali Powi艣le, dzielnic臋 pomi臋dzy Starym Miastem i Czerniakowem. Zn贸w jak na Woli i Star贸wce mordowano rannych le偶膮cych w szpitalach i ludno艣膰 cywiln膮. Pad艂a warszawska elektrownia, zdobyta w pierwszych dniach sierpnia na Powi艣lu przez powsta艅c贸w. Miasto zosta艂o pozbawione energii elektrycznej.


Kolejne natarcie niemieckie ruszy艂o na Czerniak贸w. Broni艂y si臋 tu oddzia艂y skoncentrowane w dzielnicy na pocz膮tku Powstania wzmocnione resztkami oddzia艂贸w, kt贸re wysz艂y kana艂ami ze Starego Miasta. 15 wrze艣nia z prawego brzegu Wis艂y zosta艂a podj臋ta pr贸ba desantu. Wzi臋li w nim udzia艂 偶o艂nierze Wojska Polskiego sformowanego w 1943 r. w Rosji i walcz膮cego u boku Armii Czerwonej. W sile dw贸ch batalion贸w przeprawili si臋 na lewy brzeg i wsp贸lnie z powsta艅cami stawili op贸r. Nie przyzwyczajeni do walk ulicznych 偶o艂nierze z desantu gin臋li masowo. Po kilku dniach sta艂o si臋 jasne, 偶e los Czerniakowa jest przes膮dzony. Resztki powsta艅c贸w przesz艂y kana艂ami na po艂udniowy zach贸d na Mokot贸w, cz臋艣膰 pr贸bowa艂a przep艂yn膮膰 Wis艂臋 aby dosta膰 si臋 na tereny wyzwolone przez Rosjan.
Gdy 23 wrze艣nia pad艂 ostatni punkt oporu na Czerniakowie, powt贸rzy艂 si臋 scenariusz z poprzednich dzielnic. Bezwzgl臋dni hitlerowscy 偶o艂dacy mordowali rannych, gwa艂cili i rozstrzeliwali sanitariuszki. Na haku na murze powieszony zosta艂 kapelan oddzia艂u powsta艅czego, kt贸ry zosta艂 z rannymi.

Ci臋偶ar walk przeni贸s艂 si臋 do nast臋pnej dzielnicy Mokotowa, po艂o偶onej w po艂udniowej cz臋艣ci Warszawy. Ci臋偶kie walki toczy艂y si臋 tu do 27 wrze艣nia 1944 r. Powsta艅cy starali si臋 utrzyma膰 zdobyte na pocz膮tku powstania pozycje. Cofaj膮c si臋 stopniowo do coraz w臋偶szego kwarta艂u ulic bronili si臋 zawzi臋cie. Na Mokotowie hitlerowcy "ws艂awili si臋" nast臋pnym zbrodniczym wyczynem. Mimo, 偶e pod naciskiem aliant贸w Niemcy w ko艅cowej fazie powstania uznali walcz膮cych w Warszawie 偶o艂nierzy AK za kombatant贸w, 27 wrze艣nia hitlerowscy 偶andarmi na ul. Dworkowej na Mokotowie zamordowali oko艂o 120 bezbronnych powsta艅c贸w, kt贸rzy zb艂膮dziwszy w kana艂ach wyszli wprost w r臋ce oprawc贸w. 27 wrze艣nia Mokot贸w skapitulowa艂. Cz臋艣膰 obro艅c贸w zdo艂a艂o przej艣膰 kana艂ami do 艢r贸dmie艣cia, aby tam kontynuowa膰 walk臋.

30 wrze艣nia skapitulowa艂a r贸wnie偶 p贸艂nocna dzielnica Warszawy, 呕oliborz gdzie powsta艅cy od pierwszych dni sierpnia stawiali skuteczny op贸r nacieraj膮cym Niemcom.
W r臋kach Polak贸w pozosta艂a jedynie 艣rodkowa cz臋艣膰 miasta, odci臋ta od Wis艂y i ze wszystkich stron otoczona przez wojska niemieckie. Padaj膮ce bez przerwy pociski artyleryjskie i bomby lotnicze zmienia艂y w ruiny kolejne domy. Nie by艂o elektryczno艣ci, brakowa艂o wody i 偶ywno艣ci. A nade wszystko brakowa艂o obro艅com amunicji.

W trakcie trwania Powstania w sierpniu i wrze艣niu alianci podejmowali pr贸by wsparcia Powstania poprzez zrzuty broni i amunicji. By艂y one jednak ma艂o skuteczne. Rosjanie nie zgodzili si臋 na l膮dowanie ameryka艅skich bombowc贸w na swoich lotniskach, co oznacza艂o dla nich konieczno艣膰 powrotu po zrzucie do odleg艂ych baz we W艂oszech. Zwi臋ksza艂o to dodatkowo straty w艣r贸d maszyn i za艂贸g bior膮cych udzia艂 w akcji. Wobec podzielenia miasta na poszczeg贸lne punkty oporu - wi臋kszo艣膰 zasobnik贸w zrzucanych na spadochronach z du偶ej wysoko艣ci trafi艂o na tereny zaj臋te przez wroga.

Bior膮c pod uwag臋 og贸ln膮 sytuacj臋 1 pa藕dziernika 1944 r. Komenda G艂贸wna AK podejmuje rozmowy z Niemcami na temat przerwania walki w Warszawie. 2 pa藕dziernika podpisano akt kapitulacji Powstania. Oddzia艂y powsta艅cze przekszta艂cone 20 wrze艣nia 1944 r. w regularny Warszawski Korpus Armii Krajowej po z艂o偶eniu broni wysz艂y do niewoli w liczbie oko艂o 15.000 偶o艂nierzy. Cz臋艣膰 偶o艂nierzy nie posz艂a do niewoli, wychodz膮c z ludno艣ci膮 cywiln膮 z zamierzeniem kontynuowania dzia艂alno艣ci konspiracyjnej.
Przewidziane na kilka dni Powstanie trwa艂o w rezultacie 63 dni b臋d膮c najwi臋kszym tego typu zrywem wolno艣ciowym w historii II wojny 艣wiatowej. Mimo ogromnej przewagi militarnej, wojska niemieckie ponios艂y ogromne, blisko 50% straty: 10.000 poleg艂ych, 7.000 zaginionych, 9.000 rannych. Powstanie by艂o przez nich por贸wnywane z bitw膮 o Stalingrad.
W powstaniu poleg艂o oko艂o 16.000 powsta艅c贸w i oko艂o 150.000 ludno艣ci cywilnej. Tysi膮ce os贸b zosta艂o rannych. Oko艂o 650.000 ludno艣ci cywilnej zosta艂o wywiezione z Warszawy do obozu przej艣ciowego w Pruszkowie a stamt膮d 150.000 do przymusowej pracy w Niemczech a 50.000 do oboz贸w koncentracyjnych.

Po upadku Powstania na osobisty rozkaz Hitlera przez 3 miesi膮ce opustosza艂e miasto by艂o rabowane oraz systematycznie burzone i palone dom po domu przez Niemc贸w. W dzielnicach obj臋tych Powstaniem uleg艂o zniszczeniu oko艂o 85% budynk贸w.
17 stycznia 1945 roku przez skut膮 lodem Wis艂臋 wesz艂y do martwej Warszawy oddzia艂y Armii Czerwonej i Ludowego Wojska Polskiego.

By zrozumie膰 w pe艂ni przyczyny wybuchu Powstania Warszawskiego oraz stopie艅 determinacji walcz膮cych o wolno艣膰 mieszka艅c贸w stolicy, nale偶y u艣wiadomi膰 sobie jak wielkiej opresji poddana by艂a Warszawa w latach okupacji.
艁膮czne straty ludno艣ci Warszawy w latach 1939-1944 wynios艂y oko艂o 850 tysi臋cy os贸b, w tym ok. 170 tysi臋cy zgin臋艂o w czasie powstania, pozosta艂e ofiary by艂y za艣 wynikiem systematycznego i bezwzgl臋dnego procesu eksterminacji mieszka艅c贸w Warszawy trwaj膮cego przez ca艂y okres okupacji hitlerowskiej.
Dla por贸wnania 艂膮czne straty Francji w II wojnie 艣wiatowej (wojsko i ludno艣膰 cywilna) wynios艂y ok. 810.000 os贸b a Wielkiej Brytanii ok. 388.000 os贸b.
艁膮czne straty Polski w II wojnie 艣wiatowej (wojsko i ludno艣膰 cywilna) wynios艂y 6.850.000 os贸b.

opracowa艂: Maciej Janaszek-Seydlitz

Posted聽
Aug 3, 2020
聽in聽
Key Issues
聽category

More from聽

Key Issues

聽category

View All

Join Our Newsletter and Get the Latest
Posts to Your Inbox

No spam ever. Read our Privacy Policy
Thank you! Your submission has been received!
Oops! Something went wrong while submitting the form.